مرتضی ممیز تولد ۴ شهریور سال ۱۳۱۵
تهران
مرگ ۵ آذر سال ۱۳۸۴
بیمارستان آبان تهران
آرامگاه باغبانکلا، کردان کرج
زمینه فعالیت طراح گرافیک، نقاش، استاد دانشگاه
ملیت ایرانی
مرتضی ممیز (زاده ۴ شهریور سال ۱۳۱۵ در تهران-درگذشت ۵ آذر سال ۱۳۸۴) طراح گرافیک ایرانی است. او را پدر هنر گرافیک ایران مینامند.
== زندگی
ممیز در سال ۱۳۴۴ از دانشگاه تهران،
دانشکده هنرهای زیبا فارغالتحصیل شد و سه سال بعد گواهینامهٔ طراحی غرفه و
ویترین و معماری خود را از مدرسه عالی هنرهای تزیینیِ پاریس دریافت کرد.
دوره اخذ لیسانس ممیز ۱۱ سال به طول انجامید و ممیز در این دوره به کارهای
مختلفی چون کار در آتلیه گرافیکی و... مشغول بود.
از دوستان
بسیار صمیمی و همرشتهی او میتوان به آقای محمود جهان پناه اشاره کرد. در
سال ۱۳۴۸ پیشنهاد ایجاد رشته گرافیک را به دانشکده هنرهای زیبا ارائه
نمود. بنیانگذاری این رشته برای دانشجویان هنر باعث گردید تا سیستم ناقص
گرافیک جان بگیرد و تلاشی را آغاز کند. تا این سال ممیز بهغیر از طراحی
گرافیک برای کتابها و پوسترها، تلاشی را تحت عنوان مدیر هنری در مجلاتی
چون ایران آباد، کتاب هفته، کیهان هفته، فرهنگ، کاوش، نگین آغاز نمود.
مجلاتی که نحوه و سبک کاری ممیز را در جامعه تثبیت و معرفی نمودهاست.
آثار
ممیز در این دوره در کتاب هفته به چنان پرکاری و دوره خلاقی بدل میگردد
که نام ممیز را به عنوان گرافیستی مولف و کم نظیر بر سر زبانها میاندازد.
همچنین ادامه کار ممیز در نشریات فرهنگ و نگین، راه را برای ورود
گرافیستهای جوان و نوجوی دههٔ ۴۰ مانند فرشید مثقالی باز کرد.
آثار
روی جلد ممیز برای نشریه کتاب هفته نمونههایی از چاپ (سیلک و لیتوگرافی)
موفق و خلاقانهای است که ارزشهای گرافیکی بسیار مفیدی را با خود به همراه
دارد. وی در همان سالها یکی ازمهمترین اثر مدرن تاریخ معاصر را با طراحی
چاقوهای واژگون شکل داد. اثر چاقوهای او اجتماعیترین اثر است که از دهه ۴۰
به بعد پدید آمدهاست.
مرتضی ممیز در طول نیم قرن
فعالیت هنری خود در ایران و عرصه هنر بینالمللی، در احیا و ابداع هنر
گرافیک در ایران و پیشبرد و گسترش فرهنگ ملی و سنتهای هنری نقش بارزی
داشت. وی آذرماه سال ۱۳۸۳ بهعنوان استاد برجستهٔ فرهنگستان هنر، در
مراسمی، ازسوی سیدمحمد خاتمی (رئیس جمهور وقت) تجلیل شد.
ممیز
در سالهای پایانی عمر خویش با بیماری سرطان دست و پنجه نرم میکرد و از ۲۳
آبانماه ۱۳۸۴ برای تازهترین دور شیمیدرمانی، در بیمارستان آبان تهران
بستری شده بود که چند روز بعد حالش رو به وخامت نهاد و سرانجام در سن ۶۹
سالگی روز شنبه پنجم آذر ماه ۱۳۸۴ برابر ۲۶ نوامبر ۲۰۰۵ درگذشت. پیکر مرتضی
ممیز، هفتم آذرماه، تشییع و در باغبانکلا، واقع در کردان کرج، بهخاک
سپرده شد.
مسوولیتها
* مدیریت گروه گرافیک و عکاسی دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران،
* مدیریت و طراحی هنری جشنواره بینالمللی فیلم تهران(۱۳۵۲-۱۳۵۶)
* ریاست هیات مدیره انجمن طراحان گرافیک،
* ریاست دوسالانههای گرافیک ششم، هفتم و هشتم،
* مشاور هنری کتابخانه و مرکز اسناد دانشگاه تهران
* ریاست کمیته ایرانی طراحان گرافیک دنیا (AGI)
نمایشگاهها
وی
در طول فعالیتهای هنری خود بیش از ۱۰ نمایشگاه اختصاصی و بیش از ۷۰
نمایشگاه گروهی در ایران و سایر کشورهای جهان برپا کرد و طراحی گرافیکی و
تهیه پوستر برای صدها جلد کتاب و نشریات مختلف توسط او انجام گرفت.
کتابشناسی
* طراحی، نقاشی در سه جلد (۱۳۵۱)
* طراحی تزیینی (۱۳۵۴)
* نشانهها (نمونه کارهای شخصی) (۱۳۶۲)
* طراحی اعلان (۱۹۸۴)
* تصویر و تصور (۱۳۶۸)
* طراحی روی جلد (۱۳۶۸)
* طراحی روی جلد (مجموعه آثار) (۱۳۸۲)
* نیم قرن کار (مجموعه آثار) (۱۳۸۳)
* تصویر سازیهای عالی در کتابهای مختلف
فیلم شناسی
طراحی و کارگردانی سه فیلم انیمیشن برای فستیوال فیلمهای کودکان کانون پرورش فکری تهران در سالهای ۵۲ـ۱۳۵۰ با عنوانهای:
* آنکه عمل کرد و آنکه خیال بافت(۵۰)
* یک نقطهٔ سبز(۵۱)
* سیاه پرنده(۵۲)
سایر فعالیتها
طراح گرافیک و مدیر هنری مجلات:
* ایران آباد(۱۳۳۹)
* گفتگو(۱۳۳۷-۱۳۸۴)،
* کیهان هفته(۱۳۴۰-۱۳۴۱)،
* مجله کاوش(۱۳۴۲- ۱۳۴۳)،
* نگین(۱۳۴۴)،
* فرهنگ و زندگی(۱۳۴۸-۱۳۵۰)،
* رودکی(۱۳۵۰_۱۳۵۷)،
* سینما(۱۳۵۳_۱۳۵۴)،
* کلک(۱۳۶۹_۱۳۸۴)،
* نگاه نو(۱۳۷۰-۱۳۷۸)،
* شریف(۱۳۷۲-۱۳۸۰)،
* پیام امروز(۱۳۷۳-۱۳۷۹)،
* زمان(۱۳۷۳-۱۳۷۹)
و
* طراح صحنه و لباس چهارده نمایشنامه در تالارهای نمایش تهران
* طراح صحنه و لباس فیلمهای ستارخان و طبیعت بی جان
* طراح نور نمایشنامههای بازگشتی نیست و دندون طلا و اطاق خصوصی
افتخارات و جایزهها
* جایزه بهترین طراحی کتاب کودک سالهای ۴۵ـ۱۳۴۲
* مدال رتبه اول دانشجوی ممتاز دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران (۱۳۴۴)
* برنده مدال طراحی نمایشگاه بینالمللی طراحی ژوونیزی فرانسه (۱۹۶۶)
* طراح شاعر برای طراحی پوسترهای سینمایی فستیوال سینمایی کان (۱۹۷۵)
* جایزه و مدال بهترین پوسترهای سینمایی جشنواره فجر تهران (۱۳۶۵، ۱۳۶۶ و ۱۳۶۹)
* جایزه بهترین آثار طراحی نشانههای دهه ۸۰ میلادی (۱۹۹۰)
=============================
آثار
ممیز در این دوره در «کتاب هفته» به چنان پرکاری و دوره خلاقی بدل شد که
نام او را به عنوان گرافیستی مولف و کم نظیر بر سر زبانها نشاند.
همچنین
ادامه کار وی در نشریات فرهنگ و نگین، راه را برای ورود گرافیستهای جوان
دهه 40 مانند فرشید مثقالی باز کرد. آثار روی جلد ممیز برای نشریه کتاب
هفته نمونههایی از چاپ سیلک و لیتوگرافی موفق و خلاقانهای است، که
ارزشهای گرافیکی بسیار مفیدی را با خود به همراه دارد.
وی در
همان سالها یکی از مهمترین آثار مدرن تاریخ معاصر را با طراحی چاقوهای
واژگون شکل داد. اثر چاقوهای او اجتماعیترین اثری است که از دهه 40 به بعد
پدید آمده است.
مرتضی ممیز در طول نیم قرن فعالیت هنری خود
در ایران و عرصه هنر بینالمللی، در احیا و ابداع هنر گرافیک در ایران و
پیشبرد و گسترش فرهنگ ملی و سنتهای هنری نقش بارزی داشت و به این سبب او
را «پدر هنر گرافیک ایران» مینامند.
وی در آذرماه سال ۱۳۸۳ بهعنوان استاد برجسته فرهنگستان هنر، در مراسمی، ازسوی سیدمحمد خاتمی رییس جمهوری وقت تجلیل شد.
ممیز
در سالهای ۱۳۵۰ تا ۵۲ طراحی و کارگردانی سه فیلم انیمیشن برای جشنواره
فیلمهای کودکان کانون پرورش فکری تهران را در پرونده کاری خود داشته است.
وی
در طول فعالیتهای هنری خود بیش از 10 نمایشگاه اختصاصی از ۱۳۳۹ تا ۱۳۷۷
در تهران و 2 نمایشگاه اختصاصی در آلمان و بیش از ۷۴ نمایشگاه گروهی در
ایران، آلمان، فرانسه، آمریکا، بلژیک، فنلاند و یوگسلاوی برپا کرد و طراحی
گرافیکی و تهیه پوستر برای صدها جلد کتاب و نشریات مختلف توسط او انجام
گرفت.
در سال ۱۳۷۵ در آستانه 60 سالگی دوستان وی در نگارخانه
لاله تهران به پاس 40 سال کار حرفهای، نمایشگاهی از تصویرسازیهای او را
در معرض دید عموم قرار دادند.
او در سالهای پایانی عمر خویش
با بیماری سرطان دست و پنجه نرم میکرد و از 23 آبان سال ۱۳۸۴ برای
تازهترین دور شیمیدرمانی، در بیمارستان آبان تهران بستری شد و چند روز
بعد حالش رو به وخامت نهاد و سرانجام در 5 آذر سال ۱۳۸۴ در سن ۶۹ سالگی
درگذشت.
برخی از مسئولیتهای مرتضی ممیز:
•مدیریت گروه گرافیک و عکاسی دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران
•مدیریت و طراحی هنری جشنواره بینالمللی فیلم تهران (1352- 1356)
•ریاست هیت مدیره انجمن طراحان گرافیک ایران
•ریاست دوسالانههای گرافیک ششم، هفتم و هشتم
•مشاور هنری کتابخانه و مرکز اسناد دانشگاه تهران
•ریاست کمیته ایرانی انجمن بینالمللی طراحان گرافیک
برخی از افتخارات و جوایز:
•جایزه بهترین طراحی کتاب کودک سالهای ۴۵ـ۱۳۴۲
•مدال رتبه اول دانشجوی ممتاز دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران (۱۳۴۴)
•برنده مدال طراحی نمایشگاه بینالمللی طراحی ژوونیزی فرانسه (۱۹۶۶)
•طراح شاعر برای طراحی پوسترهای سینمایی جشنواره سینمایی کن (۱۹۷۵)
•جایزه و مدال بهترین پوسترهای سینمایی جشنواره فیلم فجر تهران (۱۳۶۵، ۱۳۶۶ و ۱۳۶۹)
•جایزه بهترین آثار طراحی نشانههای دهه ۸۰ میلادی (۱۹۹۰)
=================================
بيوگرافي استاد مرتضي مميز
مرتضی ممیز متولد
4/6/1315 تهران، میدان مولوی و فرزند محمدعلی و خانم کوچک، سرانجام در شب ِ
4/8/1384 چشم از جهان گرافیکی خود فرو بست. جهانی که خود ساخت و ساخت و به
اتمام رساند. مرتضی ممیز در سال 44 از دانشکده هنرهای زیبای تهران فارغ
التحصیل شد و سه سال بعد گواهینامه ی طراحی غرفه و ویترین و معماری خود را
از مدرسه عالی هنرهای تزیینی ِ پاریس دریافت نمود. گفتنی است دوره اخذ
لیسانس ممیز 11 سال به طول انجامید و ممیز در این دوره به کارهای مختلفی
چون کار در آتلیه گرافیکی و... مشغول بود. سیمای کاریش در این دوره در آثار
متعدد روی جلد و پوستر نمایان می نمود. آثارش در این زمان نگاهی نخبه گر و
پیشرو داشت. همچنین درگیری های فکری ممیز با نسل قدیمی که گرافیک را در
آثاری خرد و همه فهم ِ لاله زار درک می کردند باعث گردید تا همواره با نظام
گرافیکی ِ کم توانی در جامعه مواجه گردد که در آن گرافیست، تکنیسین خوانده
می شد و اعتبار وی تنها به پول درک می گردید. شاید همین نظام کم توان باعث
شد تا در سال 48 پیشنهاد ایجاد رشته گرافیک را به دانشکده ی هنرهای زیبا
بدهد. بنیانگذاری این رشته برای دانشجویان هنر باعث گردید تا سیستم ناقص
گرافیک که بدست ناتوان(و یا کم توان) نقاشان اداره می شد و می رفت به سمت
انحطاط برود، جان بگیرد و تلاشی را برای پا گرفتن در خشکزارِ این سرزمین
آغاز کند و در ادامه گرافیستهایی نوجو پدید آیند و برگ تازه ای از آثار
گرافیک را بازگشایی نمایند.
تا این زمان(1348) مرتضی ممیز به
غیر از طراحی گرافیک برای کتابها و پوسترها، تلاشی را تحت عنوان مدیرهنری
در مجلاتی چون ایران آباد(39) کتاب و کیهان هفته(40و41)، فرهنگ(40)
کاوش(42و43)، نگین(44) آغاز نمود. مجلاتی که نحوه و سبک کاری ممیز را در
جامعه تثبیت و معرفی نموده است. آثار ممیز در این دوره در کتاب هفته به
چنان پرکاری و دوره ی خلاقی بدل می گردد که نام ممیز را به عنوان گرافیستی
مولف و کم نظیر بر سر زبانها می اندازد. همچنین ادامه کار ممیز در نشریات
فرهنگ و نگین، راه را برای ورود گرافیستهای جوان و نوجوی دهه ی 40 مانند
فرشید مثقالی باز می نماید. آثار روی جلد ممیز برای نشریه کتاب هفته نمونه
هایی از چاپ (سیلک و لیتوگرافی) موفق و خلاقانه ای است که ارزشهای گرافیکی
بسیار مفیدی را با خود به همراه دارد. تصویرسازی های درون کتاب نگاه نوجو و
بی قرار او را که کمی متاثر از آثار گرافیکی اروپای شرق به خصوص لهستان و
شوری سابق می نمود را داراست. این نگاه چنان از فیلتر مرتضی ممیز گذشت که
تاثیر آن را بر جریان گرافیک و آثار گرافیستها می توان مشاهده نمود. روی
جلدها در نگین و فرهنگ و زندگی نمونه ی برخورد خلاق و گرافیکی با موضوعاتی
چون مشاهیر و ادبا می باشد که اگر چاپ نا مرغوب آن زمان را در دست پر خمیر
ممیز، جذاب و حتی شاهکار بدانیم، کم بیجا نگفته ایم. در این دوره، صنعت
چاپی که جای چندانی برای مانورِ تونالیته ها و رنگها ندارد با طراحی و
شگردهای ممیز به دوره ای از کارهای خلاق و متفاوت بدل گردیده است و راه را
برای ورود آثارِ آوانگارد در گرافیک می گشاید. می بایست به یاد آوریم در
این دوره گرافیست از مرز برش کاغذ خود هم مطمئن نبودند و حاصل چاپ شده
آثارشان معمولا فرق زیادی با نمونه طراحی شده داشته است ولی ممیز با
مصالحه، سعی در ایجاد فضای کاری خلاق و پویا به نفع خویش می نماید. ممیز در
این آثار به هیچ وجه گرفتار تولید آثاری صرفا ً تکنیکی نگردیده و همواره
ابزار را در راه بیان ایده ها و افکارش به کار بست.
چندان
مبالغه نخواهد بود اگر بگوییم واژگان گرافیکِ آکادمیکِ امروز، عمری به
اندازه ی مرتضی ممیز دارد یا شاید بهتر بگوییم عمری وابسته ی به مرتضی ممیز
دارد. همچنین او از سال 48 تاکنون با تربیت خیل بسیاری از دانشجویان
گرافیک تاثیر مثبتی بر ارتقاء و شناخت گرافیک در بین جامعه ی ایرانی داشت.
ممیز علاوه بر دانشکده ی هنرهای زیبا در دانشکده ی هنرهای تزیینی و دانشگاه
فارابی نیز تدریس نمود و رییس انتخابی کمیته هنرهای تجسمی یونسکو در تهران
بوده است. عضو International Advertising Association نیویورک تا سال 54
بوده است و از سال 56 تاکنون نیز یکی از اعضای انجمن بین المللی طراحان
گرافیک محسوب می گردد. علاوه بر اینها وی عضو موسس و رییس هیات مدیره انجمن
صنفی طراحان گرافیک ایران و مشاور هنری و داور چندین بینال و نمایشگاه در
داخل و خارج از ایران محسوب می گردد.
در ادامه
فعالیت مرتضی ممیز در دهه چهل، وی مدیر هنری نشریات ِ فرهنگ و
زندگی(48تا57)، رودکی(50 تا57)، سینما(53و54)، معماری و هنر ایران(66)،
کلک(69تاکنون)، نگاه نو(70تا78)، شریف(72تا80)، تصویر(71)، Silk
Road(73و74)، فصلنامه خاورمیانه(73)، گفتگو(73تاکنون)، پیام امروز(73تا79)،
زمان(73تا79) و جشنواره ی جهانی فیلم تهران(52تا56) نیز به شمار می آید.
در
حوزه ی تئاتر نیز با آثار «دیکته و زاویه» نوشته غلامحسین ساعدی و
کارگردانی رشیدی در سال47 آغاز به کار نمود و طراحی صحنه ی این کار را بر
عهده داشت و در ادامه طراحی صحنه هایی چون پرواربندان(ساعدی)، لئوکادیا(ژان
آنوی- سمندریان)، وای بر مغلوب(ساعدی-رشیدی)، بازرس(گوگل-انتظامی) و...و
همچنین طراح نورِ بازگشتی نیست(گلچهره سجادیه)، دندون طلا(داود میرباقری)
و... را خلق نموده است. او علاوه بر آثار پوستر فیلم مانند ستارخان(علی
حاتمی)، طبیعت بی جان(سهراب شهیدثالث)، مادر(علی حاتمی)، هامون(داریوش
مهرجویی) و... سه انیمیشن کوتاه با عنوانهای: آنکه عمل کرد و آنکه خیال
بافت(50)، یک نقطه ی سبز(51) و سیاه پرنده(52) را در پرونده خویش دارد.
همچنین تصویرگر کتابهای بسیاری برای کودکان و نوجوانان محسوب می شود که
مطرح ترین آنان مانند «اینک خورشید» نگاهی بسیار خلاق و جذاب در مقوله
تصویر دارد، نگاهی پویا به پدیدآوری تصویرسازی کتاب کودک با مصالح
تکرارشونده و درک مناسب از ویژگی های تصویر در خدمت متن. در تصاویر این
کتاب با استفاده از فنون دستگاه کپی تصاویر طراحی شده توسط خود ممیز تکرار و
کنار یکدیگر کلاژ گردیده است. آثار این کتاب نشان از هوش بالای طراح در
گزینش و استفاده از تکنینک دارد. همچنین کتاب «قصه های قرآن» که یکی از
معروفترین آثار وی با تکنیک «اسکراچ برد» به حساب می آید راهی تازه در تهیه
ی تصویر سیاه و سفیدِ کتابهای نوجوانان می باشد. اتفاقی که تاثیر آن را در
آثار تصویرگران هم نسل و بعد از خود به صورتی جدی می توان پیدا نمود. تمام
آثار چاپ شده و فعالیتهای گذشته وی در اعتلای گرافیک و گذر از «کم دانسته
ها» موثر و توانا بوده است.
مرتضی ممیز علاوه بر دهها عنوان
مقاله، نقد و گفتگو، آثاری را در هیبت کتاب به طبع رسانیده است که از جمله
آنها می توان طراحی و نقاشی( وزارت آموزش و پرورش-51)، Graphic art in
iran(شورای عالی فرهنگ و هنر-53)، طرح تزیینی و نقشه کشی (وزارت آموزش و
پرورش-54)، نشانه ها(چهاررنگ-62)، طراحی اعلان(ویلهم-1984-آلمان)، تصویر و
تصور(اسپرک-68)، طراحی روی جلد(ماه ریز-80)، طراحی اعلان جلد2(مرکز-81)،
طراحی نشانه جلد2(ماه ریز-81) را ذکر نمود.
اگرچه
در سالیان اخیر چندان کار گرافیک نمی کرد و شاید بهتر بگوییم آثار چندان
خوبی نداشت(آنطور که مرتضی ممیز را می شناختیم) ولی در شکلی تازه (به قول
قباد شیوا:) دیپلمات فرهنگی شده بود و سعی بسیاری در تشکیل انجمن صنفی و
ایجاد بستری برای حضور گرافیست ها از خود نشان داد که نتایج آن در شکل گیری
نهادهای مختلف و گروههای هنری می توان جستجو کرد و فضای راکد گرافیک با تک
عنوان نشریه گرافیکی و یک بینال دست و پا شکسته را (به همراه هم نسلان
دیگر) تبدیل به جریانی از گروههای مختلف گرافیکی، بینالها و نمایشگاههای
متعدد نمود که نیاز است تا از طرف نسل حاظر ادامه یابد. جریاناتی چون بینال
پوستر، نمایشگاه روی جلد کتاب، پوسترهای تجربی و نمایشگاه تایپوگرافی
و.... وی با برپایی و تشویق مجلات مختلف گرافیک و چاپ و معرفی هنرمندان و
هنر گرافیک ایران به جهان راهی را به جوانمردی در زندگی طی نمود.
روحش شاد!
(تاریخ ثبت شده بر اساس اطلاعات کتاب "روی جلد"های مرتضی ممیز- چاپ ماه ریز می باشد)
===============================================
مرتضی ممیز
متولد ۴/۶/۱۳۱۵ تهران، میدان مولوی و فرزند محمدعلی و خانم کوچک، سرانجام
در شب ِ ۴/۸/۱۳۸۴ چشم از جهان گرافیکی خود فرو بست. جهانی که خود ساخت و
ساخت و به اتمام رساند. مرتضی ممیز در سال ۴۴ از دانشکده هنرهای زیبای
تهران فارغ التحصیل شد و سه سال بعد گواهینامه ی طراحی غرفه و ویترین و
معماری خود را از مدرسه عالی هنرهای تزیینی ِ پاریس دریافت نمود.
مرتضی
ممیز متولد ۴/۶/۱۳۱۵ تهران، میدان مولوی و فرزند محمدعلی و خانم کوچک،
سرانجام در شب ِ ۴/۸/۱۳۸۴ چشم از جهان گرافیکی خود فرو بست. جهانی که خود
ساخت و ساخت و به اتمام رساند. مرتضی ممیز در سال ۴۴ از دانشکده هنرهای
زیبای تهران فارغ التحصیل شد و سه سال بعد گواهینامه ی طراحی غرفه و ویترین
و معماری خود را از مدرسه عالی هنرهای تزیینی ِ پاریس دریافت نمود.
گفتنی
است دوره اخذ لیسانس ممیز ۱۱ سال به طول انجامید و ممیز در این دوره به
کارهای مختلفی چون کار در آتلیه گرافیکی و… مشغول بود. سیمای کاریش در این
دوره در آثار متعدد روی جلد و پوستر نمایان می نمود. آثارش در این زمان
نگاهی نخبه گر و پیشرو داشت. همچنین درگیری های فکری ممیز با نسل قدیمی که
گرافیک را در آثاری خرد و همه فهم ِ لاله زار درک می کردند باعث گردید تا
همواره با نظام گرافیکی ِ کم توانی در جامعه مواجه گردد که در آن گرافیست،
تکنیسین خوانده می شد و اعتبار وی تنها به پول درک می گردید. شاید همین
نظام کم توان باعث شد تا در سال ۴۸ پیشنهاد ایجاد رشته گرافیک را به
دانشکده ی هنرهای زیبا بدهد. بنیانگذاری این رشته برای دانشجویان هنر باعث
گردید تا سیستم ناقص گرافیک که بدست ناتوان(و یا کم توان) نقاشان اداره می
شد و می رفت به سمت انحطاط برود، جان بگیرد و تلاشی را برای پا گرفتن در
خشکزارِ این سرزمین آغاز کند و در ادامه گرافیستهایی نوجو پدید آیند و برگ
تازه ای از آثار گرافیک را بازگشایی نمایند.
تا این زمان(۱۳۴۸)
مرتضی ممیز به غیر از طراحی گرافیک برای کتابها و پوسترها، تلاشی را تحت
عنوان مدیرهنری در مجلاتی چون ایران آباد(۳۹) کتاب و کیهان هفته(۴۰و۴۱)،
فرهنگ(۴۰) کاوش(۴۲و۴۳)، نگین(۴۴) آغاز نمود. مجلاتی که نحوه و سبک کاری
ممیز را در جامعه تثبیت و معرفی نموده است. آثار ممیز در این دوره در کتاب
هفته به چنان پرکاری و دوره ی خلاقی بدل می گردد که نام ممیز را به عنوان
گرافیستی مولف و کم نظیر بر سر زبانها می اندازد. همچنین ادامه کار ممیز در
نشریات فرهنگ و نگین، راه را برای ورود گرافیستهای جوان و نوجوی دهه ی ۴۰
مانند فرشید مثقالی باز می نماید. آثار روی جلد ممیز برای نشریه کتاب هفته
نمونه هایی از چاپ (سیلک و لیتوگرافی) موفق و خلاقانه ای است که ارزشهای
گرافیکی بسیار مفیدی را با خود به همراه دارد. تصویرسازی های درون کتاب
نگاه نوجو و بی قرار او را که کمی متاثر از آثار گرافیکی اروپای شرق به
خصوص لهستان و شوری سابق می نمود را داراست. این نگاه چنان از فیلتر مرتضی
ممیز گذشت که تاثیر آن را بر جریان گرافیک و آثار گرافیستها می توان مشاهده
نمود. روی جلدها در نگین و فرهنگ و زندگی نمونه ی برخورد خلاق و گرافیکی
با موضوعاتی چون مشاهیر و ادبا می باشد که اگر چاپ نا مرغوب آن زمان را در
دست پر خمیر ممیز، جذاب و حتی شاهکار بدانیم، کم بیجا نگفته ایم. در این
دوره، صنعت چاپی که جای چندانی برای مانورِ تونالیته ها و رنگها ندارد با
طراحی و شگردهای ممیز به دوره ای از کارهای خلاق و متفاوت بدل گردیده است و
راه را برای ورود آثارِ آوانگارد در گرافیک می گشاید. می بایست به یاد
آوریم در این دوره گرافیست از مرز برش کاغذ خود هم مطمئن نبودند و حاصل چاپ
شده آثارشان معمولا فرق زیادی با نمونه طراحی شده داشته است ولی ممیز با
مصالحه، سعی در ایجاد فضای کاری خلاق و پویا به نفع خویش می نماید. ممیز در
این آثار به هیچ وجه گرفتار تولید آثاری صرفا ً تکنیکی نگردیده و همواره
ابزار را در راه بیان ایده ها و افکارش به کار بست.
چندان
مبالغه نخواهد بود اگر بگوییم واژگان گرافیکِ آکادمیکِ امروز، عمری به
اندازه ی مرتضی ممیز دارد یا شاید بهتر بگوییم عمری وابسته ی به مرتضی ممیز
دارد. همچنین او از سال ۴۸ تاکنون با تربیت خیل بسیاری از دانشجویان
گرافیک تاثیر مثبتی بر ارتقاء و شناخت گرافیک در بین جامعه ی ایرانی داشت.
ممیز علاوه بر دانشکده ی هنرهای زیبا در دانشکده ی هنرهای تزیینی و دانشگاه
فارابی نیز تدریس نمود و رییس انتخابی کمیته هنرهای تجسمی یونسکو در تهران
بوده است. عضو International Advertising Association نیویورک تا سال ۵۴
بوده است و از سال ۵۶ تاکنون نیز یکی از اعضای انجمن بین المللی طراحان
گرافیک محسوب می گردد. علاوه بر اینها وی عضو موسس و رییس هیات مدیره انجمن
صنفی طراحان گرافیک ایران و مشاور هنری و داور چندین بینال و نمایشگاه در
داخل و خارج از ایران محسوب می گردد.
در ادامه فعالیت مرتضی
ممیز در دهه چهل، وی مدیر هنری نشریات ِ فرهنگ و زندگی(۴۸تا۵۷)، رودکی(۵۰
تا۵۷)، سینما(۵۳و۵۴)، معماری و هنر ایران(۶۶)، کلک(۶۹تاکنون)، نگاه
نو(۷۰تا۷۸)، شریف(۷۲تا۸۰)، تصویر(۷۱)، Silk Road(73و۷۴)، فصلنامه
خاورمیانه(۷۳)، گفتگو(۷۳تاکنون)، پیام امروز(۷۳تا۷۹)، زمان(۷۳تا۷۹) و
جشنواره ی جهانی فیلم تهران(۵۲تا۵۶) نیز به شمار می آید.
در
حوزه ی تئاتر نیز با آثار «دیکته و زاویه» نوشته غلامحسین ساعدی و
کارگردانی رشیدی در سال۴۷ آغاز به کار نمود و طراحی صحنه ی این کار را بر
عهده داشت و در ادامه طراحی صحنه هایی چون پرواربندان(ساعدی)، لئوکادیا(ژان
آنوی- سمندریان)، وای بر مغلوب(ساعدی-رشیدی)، بازرس(گوگل-انتظامی) و…و
همچنین طراح نورِ بازگشتی نیست(گلچهره سجادیه)، دندون طلا(داود میرباقری)
و… را خلق نموده است. او علاوه بر آثار پوستر فیلم مانند ستارخان(علی
حاتمی)، طبیعت بی جان(سهراب شهیدثالث)، مادر(علی حاتمی)، هامون(داریوش
مهرجویی) و… سه انیمیشن کوتاه با عنوانهای: آنکه عمل کرد و آنکه خیال
بافت(۵۰)، یک نقطه ی سبز(۵۱) و سیاه پرنده(۵۲) را در پرونده خویش دارد.
همچنین تصویرگر کتابهای بسیاری برای کودکان و نوجوانان محسوب می شود که
مطرح ترین آنان مانند «اینک خورشید» نگاهی بسیار خلاق و جذاب در مقوله
تصویر دارد، نگاهی پویا به پدیدآوری تصویرسازی کتاب کودک با مصالح
تکرارشونده و درک مناسب از ویژگی های تصویر در خدمت متن. در تصاویر این
کتاب با استفاده از فنون دستگاه کپی تصاویر طراحی شده توسط خود ممیز تکرار و
کنار یکدیگر کلاژ گردیده است. آثار این کتاب نشان از هوش بالای طراح در
گزینش و استفاده از تکنینک دارد. همچنین کتاب «قصه های قرآن» که یکی از
معروفترین آثار وی با تکنیک «اسکراچ برد» به حساب می آید راهی تازه در تهیه
ی تصویر سیاه و سفیدِ کتابهای نوجوانان می باشد. اتفاقی که تاثیر آن را در
آثار تصویرگران هم نسل و بعد از خود به صورتی جدی می توان پیدا نمود. تمام
آثار چاپ شده و فعالیتهای گذشته وی در اعتلای گرافیک و گذر از «کم دانسته
ها» موثر و توانا بوده است.
مرتضی ممیز علاوه بر دهها عنوان
مقاله، نقد و گفتگو، آثاری را در هیبت کتاب به طبع رسانیده است که از جمله
آنها می توان طراحی و نقاشی( وزارت آموزش و پرورش-۵۱)، Graphic art in
iran(شورای عالی فرهنگ و هنر-۵۳)، طرح تزیینی و نقشه کشی (وزارت آموزش و
پرورش-۵۴)، نشانه ها(چهاررنگ-۶۲)، طراحی اعلان(ویلهم-۱۹۸۴-آلمان)، تصویر و
تصور(اسپرک-۶۸)، طراحی روی جلد(ماه ریز-۸۰)، طراحی اعلان جلد۲(مرکز-۸۱)،
طراحی نشانه جلد۲(ماه ریز-۸۱) را ذکر نمود.
اگرچه در سالیان
اخیر چندان کار گرافیک نمی کرد و شاید بهتر بگوییم آثار چندان خوبی
نداشت(آنطور که مرتضی ممیز را می شناختیم) ولی در شکلی تازه (به قول قباد
شیوا:) دیپلمات فرهنگی شده بود و سعی بسیاری در تشکیل انجمن صنفی و ایجاد
بستری برای حضور گرافیست ها از خود نشان داد که نتایج آن در شکل گیری
نهادهای مختلف و گروههای هنری می توان جستجو کرد و فضای راکد گرافیک با تک
عنوان نشریه گرافیکی و یک بینال دست و پا شکسته را (به همراه هم نسلان
دیگر) تبدیل به جریانی از گروههای مختلف گرافیکی، بینالها و نمایشگاههای
متعدد نمود که نیاز است تا از طرف نسل حاظر ادامه یابد. جریاناتی چون بینال
پوستر، نمایشگاه روی جلد کتاب، پوسترهای تجربی و نمایشگاه تایپوگرافی و….
وی با برپایی و تشویق مجلات مختلف گرافیک و چاپ و معرفی هنرمندان و هنر
گرافیک ایران به جهان راهی را به جوانمردی در زندگی طی نمود.
چندان
مبالغه نخواهد بود اگر بگوییم واژگان گرافیکِ آکادمیکِ امروز، عمری به
اندازه ی مرتضی ممیز دارد یا شاید بهتر بگوییم عمری وابسته ی به مرتضی ممیز
دارد. همچنین او از سال ۴۸ تاکنون با تربیت خیل بسیاری از دانشجویان
گرافیک تاثیر مثبتی بر ارتقاء و شناخت گرافیک در بین جامعه ی ایرانی داشت.
ممیز علاوه بر دانشکده ی هنرهای زیبا در دانشکده ی هنرهای تزیینی و دانشگاه
فارابی نیز تدریس نمود و رییس انتخابی کمیته هنرهای تجسمی یونسکو در تهران
بوده است. عضو International Advertising Association نیویورک تا سال ۵۴
بوده است و از سال ۵۶ تاکنون نیز یکی از اعضای انجمن بین المللی طراحان
گرافیک محسوب می گردد. علاوه بر اینها وی عضو موسس و رییس هیات مدیره انجمن
صنفی طراحان گرافیک ایران و مشاور هنری و داور چندین بینال و نمایشگاه در
داخل و خارج از ایران محسوب می گردد.
در ادامه فعالیت مرتضی
ممیز در دهه چهل، وی مدیر هنری نشریات ِ فرهنگ و زندگی(۴۸تا۵۷)، رودکی(۵۰
تا۵۷)، سینما(۵۳و۵۴)، معماری و هنر ایران(۶۶)، کلک(۶۹تاکنون)، نگاه
نو(۷۰تا۷۸)، شریف(۷۲تا۸۰)، تصویر(۷۱)، Silk Road(73و۷۴)، فصلنامه
خاورمیانه(۷۳)، گفتگو(۷۳تاکنون)، پیام امروز(۷۳تا۷۹)، زمان(۷۳تا۷۹) و
جشنواره ی جهانی فیلم تهران(۵۲تا۵۶) نیز به شمار می آید.
در
حوزه ی تئاتر نیز با آثار «دیکته و زاویه» نوشته غلامحسین ساعدی و
کارگردانی رشیدی در سال۴۷ آغاز به کار نمود و طراحی صحنه ی این کار را بر
عهده داشت و در ادامه طراحی صحنه هایی چون پرواربندان(ساعدی)، لئوکادیا(ژان
آنوی- سمندریان)، وای بر مغلوب(ساعدی-رشیدی)، بازرس(گوگل-انتظامی) و…و
همچنین طراح نورِ بازگشتی نیست(گلچهره سجادیه)، دندون طلا(داود میرباقری)
و… را خلق نموده است. او علاوه بر آثار پوستر فیلم مانند ستارخان(علی
حاتمی)، طبیعت بی جان(سهراب شهیدثالث)، مادر(علی حاتمی)، هامون(داریوش
مهرجویی) و… سه انیمیشن کوتاه با عنوانهای: آنکه عمل کرد و آنکه خیال
بافت(۵۰)، یک نقطه ی سبز(۵۱) و سیاه پرنده(۵۲) را در پرونده خویش دارد.
همچنین تصویرگر کتابهای بسیاری برای کودکان و نوجوانان محسوب می شود که
مطرح ترین آنان مانند «اینک خورشید» نگاهی بسیار خلاق و جذاب در مقوله
تصویر دارد، نگاهی پویا به پدیدآوری تصویرسازی کتاب کودک با مصالح
تکرارشونده و درک مناسب از ویژگی های تصویر در خدمت متن. در تصاویر این
کتاب با استفاده از فنون دستگاه کپی تصاویر طراحی شده توسط خود ممیز تکرار و
کنار یکدیگر کلاژ گردیده است. آثار این کتاب نشان از هوش بالای طراح در
گزینش و استفاده از تکنینک دارد. همچنین کتاب «قصه های قرآن» که یکی از
معروفترین آثار وی با تکنیک «اسکراچ برد» به حساب می آید راهی تازه در تهیه
ی تصویر سیاه و سفیدِ کتابهای نوجوانان می باشد. اتفاقی که تاثیر آن را در
آثار تصویرگران هم نسل و بعد از خود به صورتی جدی می توان پیدا نمود. تمام
آثار چاپ شده و فعالیتهای گذشته وی در اعتلای گرافیک و گذر از «کم دانسته
ها» موثر و توانا بوده است.
مرتضی ممیز علاوه بر دهها عنوان
مقاله، نقد و گفتگو، آثاری را در هیبت کتاب به طبع رسانیده است که از جمله
آنها می توان طراحی و نقاشی( وزارت آموزش و پرورش-۵۱)، Graphic art in
iran(شورای عالی فرهنگ و هنر-۵۳)، طرح تزیینی و نقشه کشی (وزارت آموزش و
پرورش-۵۴)، نشانه ها(چهاررنگ-۶۲)، طراحی اعلان(ویلهم-۱۹۸۴-آلمان)، تصویر و
تصور(اسپرک-۶۸)، طراحی روی جلد(ماه ریز-۸۰)، طراحی اعلان جلد۲(مرکز-۸۱)،
طراحی نشانه جلد۲(ماه ریز-۸۱) را ذکر نمود.
اگرچه در سالیان
اخیر چندان کار گرافیک نمی کرد و شاید بهتر بگوییم آثار چندان خوبی
نداشت(آنطور که مرتضی ممیز را می شناختیم) ولی در شکلی تازه (به قول قباد
شیوا:) دیپلمات فرهنگی شده بود و سعی بسیاری در تشکیل انجمن صنفی و ایجاد
بستری برای حضور گرافیست ها از خود نشان داد که نتایج آن در شکل گیری
نهادهای مختلف و گروههای هنری می توان جستجو کرد و فضای راکد گرافیک با تک
عنوان نشریه گرافیکی و یک بینال دست و پا شکسته را (به همراه هم نسلان
دیگر) تبدیل به جریانی از گروههای مختلف گرافیکی، بینالها و نمایشگاههای
متعدد نمود که نیاز است تا از طرف نسل حاظر ادامه یابد. جریاناتی چون بینال
پوستر، نمایشگاه روی جلد کتاب، پوسترهای تجربی و نمایشگاه تایپوگرافی و….
وی با برپایی و تشویق مجلات مختلف گرافیک و چاپ و معرفی هنرمندان و هنر
گرافیک ایران به جهان راهی را به جوانمردی در زندگی طی نمود
ممیز
در سال ۱۳۴۴ از دانشگاه تهران، دانشکده هنرهای زیبا فارغالتحصیل شد و سه
سال بعد گواهینامهٔ طراحی غرفه و ویترین و معماری خود را از مدرسه عالی
هنرهای تزیینیِ پاریس دریافت کرد. دوره اخذ لیسانس ممیز ۱۱ سال به طول
انجامید و ممیز در این دوره به کارهای مختلفی چون کار در آتلیه گرافیکی و…
مشغول بود.
از دوستان بسیار صمیمی و همرشتهی او میتوان به
آقای محمود جهان پناه اشاره کرد. در سال ۱۳۴۸ پیشنهاد ایجاد رشته گرافیک را
به دانشکده هنرهای زیبا ارائه نمود. بنیانگذاری این رشته برای دانشجویان
هنر باعث گردید تا سیستم ناقص گرافیک جان بگیرد و تلاشی را آغاز کند. تا
این سال ممیز بهغیر از طراحی گرافیک برای کتابها و پوسترها، تلاشی را تحت
عنوان مدیر هنری در مجلاتی چون ایران آباد، کتاب هفته، کیهان هفته، فرهنگ،
کاوش، نگین آغاز نمود. مجلاتی که نحوه و سبک کاری ممیز را در جامعه تثبیت و
معرفی نمودهاست.
آثار ممیز در این دوره در کتاب هفته به چنان
پرکاری و دوره خلاقی بدل میگردد که نام ممیز را به عنوان گرافیستی مولف و
کم نظیر بر سر زبانها میاندازد. همچنین ادامه کار ممیز در نشریات فرهنگ و
نگین، راه را برای ورود گرافیستهای جوان و نوجوی دههٔ ۴۰ مانند فرشید
مثقالی باز کرد.
آثار روی جلد ممیز برای نشریه کتاب هفته
نمونههایی از چاپ (سیلک و لیتوگرافی) موفق و خلاقانهای است که ارزشهای
گرافیکی بسیار مفیدی را با خود به همراه دارد. وی در همان سالها یکی
ازمهمترین اثر مدرن تاریخ معاصر را با طراحی چاقوهای واژگون شکل داد. اثر
چاقوهای او اجتماعیترین اثر است که از دهه ۴۰ به بعد پدید آمدهاست.
مرتضی
ممیز در طول نیم قرن فعالیت هنری خود در ایران و عرصه هنر بینالمللی، در
احیا و ابداع هنر گرافیک در ایران و پیشبرد و گسترش فرهنگ ملی و سنتهای
هنری نقش بارزی داشت. وی آذرماه سال ۱۳۸۳ بهعنوان استاد برجستهٔ فرهنگستان
هنر، در مراسمی، ازسوی سیدمحمد خاتمی (رئیس جمهور وقت) تجلیل شد.
ممیز
در سالهای پایانی عمر خویش با بیماری سرطان دست و پنجه نرم میکرد و از ۲۳
آبانماه ۱۳۸۴ برای تازهترین دور شیمیدرمانی، در بیمارستان آبان تهران
بستری شده بود که چند روز بعد حالش رو به وخامت نهاد و سرانجام در سن ۶۹
سالگی روز شنبه پنجم آذر ماه ۱۳۸۴ برابر ۲۶ نوامبر ۲۰۰۵ درگذشت. پیکر مرتضی
ممیز، هفتم آذرماه، تشییع و در باغبانکلا، واقع در کردان کرج، بهخاک
سپرده شد.
آیا مرتضی پدر گرافیک ایران است؟
«سال
۴۸ یا ۴۹ بود که با پیشنهاد مرتضی، تغییر رشته دادم و از یک دانشجوی
نقاشی، تبدیل به دانشجو و استاد گرافیک رشته تازهتاسیس دانشکده هنر شدم»؛
این
جمله را محمد احصایی با یادآوری خاطراتش از مرتضی ممیز در حالی بیان
میکند که نم اشکی در چشمانش حلقه زده و گاهی میان حرفهایش در توصیف
مرتضیخان سکوت میکند؛ سکوتی که در پس آن، یادآوری خاطرههای شیرین و تلخ
گذشته او و ارتباطش با مرتضیخان نهفته است.بیان دیدگاه احصایی در بیان
زوایای شخصیتی مرتضیخان از منظر تکنیک گرافیک و شخصیتی، شاید یکی از
شفافترین نقطهنظرها درباره او باشد.مرتضیخان را نه امروز و دیروز بلکه
باید از خلال سالهایی به یاد آورد که با کشیدن تابلوی «عروسی ونوس» به
عنوان پایاننامه نقاشی، پای به عرصه حرفهای میگذارد؛ سالهایی که به
عنوان یک هنرمند پیشرو، چاقوهایی را در گلدان میکارد.
یکی از
دلایل نامیدن مرتضی با چنین لقبی، فعالیتهای بسیار زیاد او در تبیین
راهکارهایی برای توضیح و توصیف گرافیک در نگاه فرهنگی مدیران دولتی بود.
تشکیل
انجمن گرافیک و برگزاری دوسالانهها و نمایشگاههای بینالمللی گرافیک،
بخشی از شکلگیری خود را مدیون حضور مرتضیخان هستند. چندی پیش از درگذشت
او به دیدارش رفته بودیم. هر چند شیمیدرمانی میکرد اما با روحیهای خوب،
با تکیه بر عصاهای آلومینیومی و پشتوانه عمری تلاش راسخ و استوار، خودش به
استقبال ما آمد و پس از چند ساعت گفتوگو، تنها با یک جمله بدرقهمان کرد:
«جوان یادت نرود اگر مصاحبه چاپ شد، چند نسخه از روزنامه را برایم
بفرست…».
واستهای که هیچگاه به سبب سهلانگاریام اجرا نشد.
روز خاکسپاریاش در دامنه تپه قبرستان یکی از توابع کردان، ترجیح دادم
میان آن سیل جمعیت سرگردان در نبود مرتضیخان، به جای خواندن فاتحه، از او و
یادش طلب بخشش کنم برای حقی که به گردن من داشت.مرتضیخان رفت؛ یک سال است
که رفته. خیلیهایی را که آن روز در کردان دیدم، شاید دیگر یادی از او
نکنند اما خاطرهاش حتی اگر در ذهنهایمان نباشد، در میان طرحهای او که هر
روز میبینیم، روبهرویمان قرار دارد.
مرتضی ممیز به رود می ماند
بعضی آدمها به اخگر می مانند؛ بعضی به تندر و رگبار؛ بعضی به درخت می مانند یا کوه؛ مرتضی ممیز به رود می ماند.
حتی
اگر پدر گرافیک ایران نامیده نشود، به رود می ماند. نمی دانم چرا بعضی را
خوش نمی آید از اینکه این لقب را به مرتضی ممیز منسوب می کنند. درست است که
محمد بهرامی و محمد جوادی پور قبل از ممیز به گرافیک نوین پرداختند؛ درست
است که مدرسه هنرهای تزئینی قبل از دانشگاه تهران رشته گرافیک را در برنامه
تدریس داشت و حتی اگر آیدین آغداشلو نخستین پوستر نو سینمای نوین ایران را
کشیده باشد باز هم این لقب برازنده ممیز است، چرا که تداوم و جریان داشتن
است که مهم است، و این خاصیت رود است. حرکتهای تصادفی، منفرد و بگو حتی
شاهکاری یکه، کافی نیست. نمی شود این لقب را به جای نیمای یوش به هوشنگ
ایرانی نسبت داد، چرا که نوجویی و نو آوری پیاپی است که مهم است: نیاز حرفه
را درک کردن، مسیری تازه جست و جو کردن و یافتن و باز جریان داشتن، از هر
شیب راهی سرازیر شدن و رویاندن.
اگر تعداد کارهایی را که ممیز
در هر رشته طراحی و اجرا کرده به شمار نیاوریم و فقط بعضی از آنها را ملاک
گیریم، طراحیهای متفکر و خلاق در هر یک از این گزیده انگشت شمار حتی کافی
است که ذهن مدرن ممیز را آشکار کند. این شفافیت نمایان، خصلت رود است.
رشد
کلاسهای درس، تعداد شاگردان حرفه ای، بنیان گذاشتن رفتارهای حرفه ای و
صنفی و از همه مهم تر کسب اعتبار روز افزون برای حرفه گرافیک مدیون حرکتهای
آرام و گاه خروشان است. کدام خانواده است که امروز یکی از اعضای جوان آن
به جای دکتر و مهندس شدن نمی خواهد گرافیست شود؟ این اعتبار قطعا از شائبه
درآمد فراوان این حرفه نیست. بلکه به سبب جایگاه اجتماعی آبرومندی است که
تلاشهای ممیز در ساختن آن سهم به سزایی دارد. سنگها را آرام صیقل دادن،
ریشه ها را آب دادن، نهالها را درخت تناور کردن؛ این خاصیت رود است.
گرافیک بعد از ممیز: دعوا بر سر ارثیه ی…. پدری
اگرحتی
عده ای مرتضی ممیز را به عنوان پدر گرافیک مدرن در ایران نپذیرند، بدون شک
نمی توانند او را در رأس ساختارهای اجتماعی و فعالیت های مدنی طراحان
گرافیک ایران نادیده بگیرند.
۱٫ اغلب چارچوب های مدنی در حوزه ی
گرافیک در سه دهه ی گذشته به همت و هدایت مرتضی ممیز شکل گرفته اند، جریان
های هنری با مدیریت یا حمایت او برگزارشده اند و سیاست های کلان کشوری
(همان اندکی که سراغ داریم) با مشاوره ی او به سرانجام رسیده اند
۲٫
به تعبیر من و از منظری متفاوت «پدر گرافیک ایران» لقبی درخور شأن و مقام
مرتضی ممیز در گرافیک ایران است. سال ها حضور ممیز در رأس گرافیک ایران
وجهه ای پدرانه به او داده بود. مرتضی ممیز گرافیک ایران را بر پایه ی نظام
های پدرسالارانه هدایت می کرد. اما نمی توان به راحتی در این باره قضاوت
کرد. شاید هدایت جامعه ای از این دست و با این کیفیت، به غیر از اعمال
هدایت های پدرسالارانه غیرممکن می نمود. در واقع صحبت در این باره ما را به
جامعه شناسی جوامع و توده ها در ایران می کشاند که هم از حوصله ی بحث ما
خارج است و هم از حوزه ی تخصص من. به هر تقدیر فارغ از چرایی و چگونگی اش،
فضای گرافیک ایران در سه دهه ی گذشته در سایه ی مناسبات پدرسالارانه قرار
داشته است
۳٫بدلیل نقش محوری پدر، بنیان نظام های پدرسالارانه
با رفتن او به خطر می افتد. پس از او وارثان به سهم خواهی از میراث پدر روی
خواهند آورد و نزاع ها و تفرقه ها شالوده ی جامعه را به خطر می اندازد.
اکنون مرتضی ممیز پدر گرافیک ایران از میان ما رفته است. درست از لحظه ی
درگذشت مرتضی ممیز، دندان تیزکردن ها برای تصاحب ارثیه پدری آشکار شد،
اگرچه مدت ها پیش آغاز شده بود. آنها برای رسیدن به اهداف خود از جنازه ی
ممیز هم نگذشتند. اکنون ما شاهد اجتماع ازهم پاشیده ی طراحان گرافیک۴ هستیم
که دو راه در پیش رو دارد: یا فرد دیگری را در جایگاه ممیز قرار دهد و یا
دست به تجربه ی ساختار جدیدی در مدیریت مدنی طراحان بزند.
مورد
اول در موقعیت کنونی منتفی به نظر می رسد مگر آن که اهرم های نه چندان
مدنی دست به کار این امر شوند چراکه شخصی که جامعیت و مقبولیت ممیز را برای
قرار گرفتن در چنین جایگاهی داشته باشد، وجود ندارد. مورد دوم دست کم به
عنوان تجربه های مقدماتی یک نظام دموکراتیک مبتنی بر همکاری های مدنی محتمل
تر به نظر می رسد اگر چه نمی توان بر روی پا ایستادن اش را پیش بینی کرد.
اما
بدون شک ادامه ی نزاع های جاه طلبانه درلایه های بالای مدیریت مدنی طراحان
گرافیک و مدیریت فرهنگی کشور، بیشترین ضربه را به بدنه گرافیک ایران خواهد
زد که نهمین بینال گرافیک تهران جدی ترین و مهم ترین قربانی این نزاع
خواهد بود. نزاعی که در آن سهم خواهی ها و قدرت طلبی های شخصی و جاه طلبی
های کور به قیمت از بین رفتن بزرگ ترین اتفاق گرافیک ایران، حیثیت و اعتبار
بین المللی و مهم تر از همه از هم پاشیدگی اجتماع طراحان گرافیک ایران
تمام خواهد شد.
اما نکته ی امیدوارکننده شکل گیری روزافزون
خرده نظام ها در آتلیه ها و جمع های شخصی تر و کوچک تر است و همین طور
گسترش رسانه ها و بسترهای فعالیت های تئوریک و آکادمیک که زیرساخت های
گرافیک ایران را تقویت خواهند کرد. اگرچه نظام های پدرسالارانه هم چنان در
ایران جواب می دهد، اما روز به روز با اقبال کمتری مواجه خواهند بود. اکنون
شاهد شکل گیری گروه های متعددی در میان طراحان جوان تر هستیم که به شکل
گیری نظام های مدنی بزرگ تر کمک خواهند کرد. اگرچه بعضی از همین جمع های
کوچک هنوز در سایه ی رفتارهای پدرسالارانه هدایت می شوند اما بدون شک نمی
توان یک شبه انتظار دگرگونی نظام های فکری و اجتماعی را داشت ولی می توان
به تغییرات تدریجی امیدوار بود.
نسل جدید با فعالیت های جمعی و
گروهی بیشتر خو گرفته اند و توانایی بیشتری در تبدیل فضای رقابت مبتنی بر
قدرت خواهی به فضای همکاری و رشد جمعی دارند. سطح سواد عمومی بالا رفته است
و دیگر نمی توان به اداره ی اجتماع جوانان با روش های سنتی و پدرسالارانه
امیدوار بود. فضای مجازی اینترنت بستر مناسبی برای تجربه های گروهی و جمعی
نسل جدید بوده است و توسعه و همگانی شدن نظام های اطلاع رسانی به گسترش
ساختارهای دموکراتیک کمک کرده است. بدون شک آنهایی که به دنبال جاه طلبی ها
و منفعت های شخصی به اهرم های سنتی حفظ قدرت روی می آورند به آینده خواهند
باخت. آینده متعلق به کسانی است که دوستی های گسترده تر و همکاری های جدی
تری داشته باشند و موفقیت خود را در گروی رشد جمعی ببینند.
حرف آخر
۱-
«پدر گرافیک» از آن جایی که عبارتی استعاری و مبهم است، به طبع محل
تفسیرهای متعدد است، اما می توان با توجه به سندها و ملاحظات تاریخی قضاوت
دقیق تر و قابل استنادی از جایگاه ممیز در گرافیک ایران بدست آورد.
۲-برخی از فعالیت های اجتماعی مرتضی ممیز از این قرار است:
بانی
رشته ی گرافیک در دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ۱۳۴۸/ بانی و دبیر
اجرایی بینال هنری گرافیک آسیا، ۵۶-۵۸/ عضو انجمن بین المللی طراحان
گرافیک، ۱۳۵۶-۱۳۸۴/ بانی بینال هنر گرافیک ایران، ۶۶/ رئیس هیأت مدیره ی
انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران، ۷۶-۸۴ و …
۳- در این جا تذکر
دو نکته ضروری می رسد. اول این که منظور من از به کار بردن واژه ی نظام
پدرسالارانه، ارزش گذاری یک منش فردی نیست بلکه تعریف یک مکانیزم کنترل
اجتماعی است. و دوم اینکه اگر به شرح و بسط مناسبات پدرسالارانه در گرافیک
ایران نپرداختم از آن جهت است که بدلیل عرف کلاسیک حاکم بر مناسبات حرفه ای
در ایران، کمتر در جایی به صورت مکتوب به موضوعاتی از این دست پرداخته شده
است و استناد من بیشتر به نقل قول های شفاهی و بررسی جریان های سه دهه ی
اخیر حوزه ی گرافیک است. جالب این که در میان این قحط الرجالی بهترین اسناد
مکتوب همه خود به دست ممیز نگاشته شده اند، به همین دلیل مجموعه مقالات
مرتضی ممیز، خود معتبرترین سند مکتوب برای نقد گرافیک ایران است.
نمونه ای از کارهای استاد ممیز
============================
سخنی زیبا از استاد ممیز:
عشق به حرفه انسان را آماده حل مشکل سفارش می کند
هر سفارشی به منزله مسئله ای است
و هر مسئله ابعاد مختلف خود را دارد .
مانند مشکل سلیقه سفارش دهنده ، محدودیت ها و کنترل های گوناگون قانونی
، اخلاقی و عقیدتی که طراح باید از کنار همه اینها به آرامی رد شود
و بالاخره طرحی را ارائه دهد که سبب برانگیختن انواع ممانعت ها و
مخالفت ها نشود طبیعی است که این گونه کارکردن مشکل است اما
گذشتن از لابه لای مشکلات و پیدا کردن یک ایده قابل قبول نیز خود
مهارت و شیرینی خاصی دارد …
برگرفته از کتاب مرتضی ممیز
=================================
معرفی استاد مرتضی ممیز پدر گرافیک نوین ایران بهمراه برخی از آثار استاد
استاد
مرتضی ممیز ( پدر گرافیک نوین ایران ) : او چهارم شهریور ۱۳۱۵متولد و
در سال ۱۳۴۴در رشته نقاشی از دانشكده هنرهای زیبای دانشگاه تهران فارغ
التحصیل شد. ممیز تحصیلات خود را در ۱۹۶۸میلادی در مدرسه عالی هنرهای
تزئینی پاریس رشته طراحی غرفه و ویترین و معماری داخلی ادامه داد و پس از
بازگشت به ایران به فعالیت در زمینه تصویرسازی و گرافیك پرداخت.
در
چهل و پنج سال گذشته مدیر هنری و گرافیك بسیاری از نشریات ادبی و فرهنگی
معتبر ایران بوده و طراحی صحنه و لباس چهارده نمایش و دو فیلم سینمایی را
انجام داده است. بسیاری از هنرمندان وهنردوستان نسل نو كشور ممیز رابه
عنوان پدر گرافیك ایران میشناسند. تاثیر آثار ممیز در هنرمندان نسل بعد از
خود، ایدههای منحصر به فرد و تكنیكهای زیادی كه به واسطه فعالیتهای او
وارد عرصه گرافیك ایران شده است ، قابل انكار نیست.
تا
این زمان(1348) مرتضی ممیز به غیر از طراحی گرافیک برای کتابها و پوسترها،
تلاشی را تحت عنوان مدیرهنری در مجلاتی چون ایران آباد(39) کتاب و کیهان
هفته(40و41)، فرهنگ(40) کاوش(42و43)، نگین(44) آغاز نمود. مجلاتی که نحوه و
سبک کاری ممیز را در جامعه تثبیت و معرفی نموده است.
آثار
ممیز در این دوره در کتاب هفته به چنان پرکاری و دوره ی خلاقی بدل می گردد
که نام ممیز را به عنوان گرافیستی مولف و کم نظیر بر سر زبانها می اندازد.
همچنین ادامه کار ممیز در نشریات فرهنگ و نگین، راه را برای ورود
گرافیستهای جوان و نوجوی دهه ی 40 مانند فرشید مثقالی باز می نماید. آثار
روی جلد ممیز برای نشریه کتاب هفته نمونه هایی از چاپ (سیلک و لیتوگرافی)
موفق و خلاقانه ای است که ارزشهای گرافیکی بسیار مفیدی را با خود به همراه
دارد. تصویرسازی های درون کتاب نگاه نوجو و بی قرار او را که کمی متاثر از
آثار گرافیکی اروپای شرق به خصوص لهستان و شوری سابق می نمود را داراست.
این نگاه چنان از فیلتر مرتضی ممیز گذشت که تاثیر آن را بر جریان گرافیک و
آثار گرافیست ها می توان مشاهده نمود.
روی جلدها در نگین و
فرهنگ و زندگی نمونه ی برخورد خلاق و گرافیکی با موضوعاتی چون مشاهیر و
ادبا می باشد که اگر چاپ نامرغوب آن زمان را در دست پر خمیر ممیز، جذاب و
حتی شاهکار بدانیم، کم بیجا نگفته ایم. در این دوره، صنعت چاپی که جای
چندانی برای مانورِ تونالیته ها و رنگها ندارد با طراحی و شگردهای ممیز به
دوره ای از کارهای خلاق و متفاوت بدل گردیده است و راه را برای ورود آثارِ
آوانگارد در گرافیک می گشاید. می بایست به یاد آوریم در این دوره گرافیست
از مرز برش کاغذ خود هم مطمئن نبودند و حاصل چاپ شده آثارشان معمولا فرق
زیادی با نمونه طراحی شده داشته است ولی ممیز با مصالحه، سعی در ایجاد فضای
کاری خلاق و پویا به نفع خویش می نماید. ممیز در این آثار به هیچ وجه
گرفتار تولید آثاری صرفا ً تکنیکی نگردیده و همواره ابزار را در راه بیان
ایده ها و افکارش به کار بست.اسكناسهاي پنج هزار و ده هزار ريالي رايج در
ايران توسط اين هنرمند طراحي شده است. تصويرسازیهای كتاب هفته به سر دبيری
احمد شاملو در دهه ۴۰ شمسی مجموعه ای از جاودانهترين آثار تصويرسازی
مجلات در ايران را بوجود آورده است. بسياری از منتقدان تصويرسازیهای مميز
در كتاب هفته را بهترين دوره كاري او ميدانند اما خود مميز در زمان
نمايشگاه طراحان گرافيك سه قارهدرباره اين دوره آثارش گفت : كتاب هفته
دوره عكسالعملي من بودهاست و مربوط به زماني است كه دانشجوي هنرهاي زيبا
بودم وكار رابراساس نظر وخواست استادان مدرسهام انجام ميدادم.
مميز
از بنيانگذاران انجمن صنفي گرافيك ايران،تاسيس رشته گرافيك در
دانشكدههاي هنري ايران است. او سالها در شرايط مختلف سياسي كشور به
فعاليت هنري خود ادامه داده و درتبديل نهال نوپاي گرافيك معاصر به درختي
نيرومند موثر بوده است. تجربیات طراحی گرافيک از سال ۱۳۳۶ تاکنون طراحی
صحنه و لباس از ۱۳۴۷ کارگردانی و طراحی سه فيلم کوتاه ۱- آنکه عمل کرد و
آنکه خيال بافت ۱۳۵۰ ۲- يک نقطه سبز ۱۳۵۱ ۳- سياه پرنده برای کانون پرورش
فکری کودکان و نوجوانان ۱۳۵۲ فعالیتهای هنری طراح گرافیک و مدیر هنری
مجلات:
* ایران آباد(۱۳۳۹) * گفتگو(۱۳۳۷-۱۳۸۴)،
* کیهان هفته(۱۳۴۰-۱۳۴۱)، * مجله کاوش(۱۳۴۲- ۱۳۴۳)،
* نگین(۱۳۴۴)، * فرهنگ و زندگی(۱۳۴۸-۱۳۵۰)،
* رودکی(۱۳۵۰_۱۳۵۷)، * سینما(۱۳۵۳_۱۳۵۴)،
* کلک(۱۳۶۹_۱۳۸۴)، * نگاه نو(۱۳۷۰-۱۳۷۸)،
* شریف(۱۳۷۲-۱۳۸۰)، * پیام امروز(۱۳۷۳-۱۳۷۹)،
* زمان(۱۳۷۳-۱۳۷۹) و
* طراح صحنه و لباس چهارده نمایشنامه در تالارهای نمایش تهران
* طراح صحنه و لباس فیلمهای ستارخان و طبیعت بی جان
*
طراح نور نمایشنامههای بازگشتی نیست و دندون طلا و اطاق خصوصی فعاليت های
ديگر بانی رشته گرافيک در دانشکده هنرهای زيبا، دانشگاه تهران ۱۳۴۸ استاد
رشته گرافيک دانشکده هنرهای زيبا، دانشگاه تهران ۱۳۴۷ تاکنون رئيس انتخابی
کميته هنرهای تجسمی کميسيون ملی يونسکو در تهران از ۱۳۵۲ تا ۱۳۶۱ بانی و
دبير اجرايی بی ينال هنری گرافيک ۵۸، ۱۳۵۶ عضو انجمن بين المللی طراحان
گرافيک از ۱۳۵۶
تاکنون رئيس هئيت مديره انجمن
گرافيک ايران فیلم شناسی طراحی و کارگردانی سه فیلم انیمیشن برای فستیوال
فیلمهای کودکان کانون پرورش فکری تهران در سالهای ۵۲ـ۱۳۵۰ با عنوان های:
* آنکه عمل کرد و آنکه خیال بافت(۵۰)
* یک نقطهٔ سبز(۵۱)
* سیاه پرنده(۵۲) کتابشناسی
* طراحی، نقاشی در سه جلد (۱۳۵۱)
* Graphic Art in Iran (1353)
* طراحی تزیینی و نقشه کشی (۱۳۵۴)
* نشانهها (نمونه کارهای شخصی) (۱۳۶۲)
* طراحی اعلان (۱۹۸۴) * تصویر و تصور (۱۳۶۸)
* طراحی روی جلد (۱۳۶۸)
* طراحی روی جلد (مجموعه آثار ) ،(1380)
* Morteza Momayez Works ، (1381)
* نشانهها (جست و جو های مرتضی ممیز در طراحی نشانه) (۱۳84)
* نیم قرن کار (مجموعه آثار) (۱۳۸۳)
*
تصویر سازیهای عالی در کتابهای مختلف نمایشگاهها وی در طول فعالیتهای
هنری خود بیش از ۱۰ نمایشگاه اختصاصی و بیش از ۷۰ نمایشگاه گروهی در ایران و
سایر کشورهای جهان برپا کرد و طراحی گرافیکی و تهیه پوستر برای صدها جلد
کتاب و نشریات مختلف توسط او انجام گرفت.
مسوولیت ها
* مدیریت گروه گرافیک و عکاسی دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران،
* مدیریت و طراحی هنری جشنواره بینالمللی فیلم تهران(۱۳۵۲-۱۳۵۶)
* ریاست هیات مدیره انجمن طراحان گرافیک،
* ریاست دوسالانههای گرافیک ششم، هفتم و هشتم،
* مشاور هنری کتابخانه و مرکز اسناد دانشگاه تهران
* ریاست کمیته ایرانی طراحان گرافیک دنیا (AGI) افتخارات و جایزهها
* جایزه بهترین طراحی کتاب کودک سالهای ۴۵ـ۱۳۴۲
* مدال رتبه اول دانشجوی ممتاز دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران (۱۳۴۴)
* برنده مدال طراحی نمایشگاه بینالمللی طراحی ژوونیزی فرانسه (۱۹۶۶)
* دیپلم بی ینال پوستر ورشو (1972)
* دیپلم برای فیلم یک نقطه سبز ، فستیوال مسکو ، 1973
* طراح شاعر برای طراحی پوسترهای سینمایی فستیوال سینمایی کان (۱۹۷۵)
* جایزه فیلم برگزیده (( آنکه خیال بافت و آنکه عمل کرد )) جشنواره سینمایی بیروف ، 1354
* جایزه و مدال بهترین پوسترهای سینمایی جشنواره فجر تهران (۱۳۶۵، ۱۳۶۶ و ۱۳۶۹)
* جایزه بهترین آثار طراحی نشانههای دهه ۸۰ میلادی (۱۹۹۰)
* اثر برگزیده برای کلکسیون International Trademark Center بروکسل - بلژیک ،1991
* جایزهممتاز نمایشگاه طراحی امروز ایران (چشم انداز 79) موزه هنرهای معاصر تهران ، 1379 - 1380
* جایزه ویژه ایکوگرادا برای یک عمر تلاش حرفه ای ، 1382
* یادمان سومین همایش چهره های ماندگار ، 1382
* نشان عالی فرهنگ و هنر ، 1383
ممیز
در سالهای پایانی عمر خویش با بیماری سرطان دست و پنجه نرم میکرد و از ۲۳
آبانماه ۱۳۸۴ برای تازهترین دور شیمیدرمانی، در بیمارستان آبان تهران
بستری شده بود که چند روز بعد حالش رو به وخامت نهاد و سرانجام در سن ۶۹
سالگی روز شنبه پنجم آذر ماه ۱۳۸۴ برابر ۲۶ نوامبر ۲۰۰۵ درگذشت. پیکر مرتضی
ممیز، هفتم آذرماه، تشییع و در باغبانکلا، واقع در کردان کرج، بهخاک
سپرده شد.
============================ power by IGDN
سایت تخصصی شرکت های تبلیغاتی ایران